Osta karer Arloedh An Bysowyer? Wel, ottomma dha jons dh'y weles yn Kernewek!
Yma ev ow pos treylys - tamm ha tamm, chaptra ha chaptra - y'n yeth kernewek, ha moy a lyvrow Tolkien a vydh sywya. Nyns eus treylyans dhe Sowsnek gans hemma, drefenn na vos spas lowr, ytho, mar ny yllydh redya Kernewek - keus kales!  

          Nyns o an hanow na aswonnys gans an hobytow marnas dre henhwedhlow a'n termyn o passys tewl, haval orth skeus y'n keyndir aga kovyow; mes ankresek o ev. Dell hevel, an tebelnerth yn Koestewal re beu estewlys gans an Konsel Gwynn mes ev re dhasomdhiskwedhyas gans nerth brassa yn Mordor. Yth esa kyhwedhel an Tour Tewl dhe vos dastrehevys. Diworth an le na, yth esa an nerth ow lesa pell, ha pell dhe-ves y'n Est ha'n Dheghow, yth esa bresel hag own owth ynkressya. Yth esa Orkow ow maga arta y'n menydhyow. Yth esa Trolow ow kwaya arta, nyns ens i tal-sogh namoy, mes fel hag ervys gans arvow euthek. Hag yth esa kyhwedhlow hwystrys yn kever kroaduryon euthekka es oll an re arall, mes nyns o hanow dhedha.

Yth esa an gwels ow maga yn skon. Mes yth esa moy yn brys Sam es lowartha. Wosa termyn berr ev a hanasas, sevel ha kerdhes yn-mes.

‘Ya, ev a’m gwarnyas yn kever henna yn y dhiwettha lyther,’ a leveris Frodo, ‘ytho, my re’n gwithas war y gadon pup-prys.’

            ‘Pur fur,’ a-leveris Gandalf. ‘Mes yn kever y vywnans hir, nevra ny wrug Bylbo y gevrenna gans an bysow. Ev a synsi oll an vri rag henna dh’y honan, ha pur woethus o ev yn y gever. Kynth omglywi ev dibowes. Tanow hag ystynnys dell leveri ev. Honn o arwoedh an bysow dh’y sesya.

            ‘Pes termyn a wruss’ta godhvos oll a henna?’ a wovynnas Frodo arta.

            ‘A wodhyen vy?’ yn medh Gandalf. ‘My woer meur a woer an Fur hepken, Frodo. Mes mar kovynnydh jy “godhvos yn kever an bysow ma”, wel, nyns ov vy sur yn y gever hwath. Yma unn prov moy dhe wul. Mes ny dhout vy ow dismyk namoy’.

            ‘P’eur hwrug vy dalleth dismygi?’ ev a omwovynnas, ow hwithra y gov. ‘Dell berthav kov – y’n vlydhen an Konsel Gwynn dhe estewlel an nerth tewl a-dhiworth Koes Murkwud, nebes kyns an Vatel a Bymp Lu yth o, pan dhiskudhas Bylbo y vysow. Skeus a goedhas war ow holonn dhe’n termyn na, kyn na wrug vy godhvos an pyth a wrug own dhymm. My a omwovynnas lieskweyth fatell wrug Gollum kavoes Bysow Meur, dell o yn apert - henn o kler a-dhesempis. Ena my a glywas hwedhlow koynt Bylbo, fatell wrug ev y waynya, ha ny’n krysis. Pan wrug vy klywes an gwiryoneth a-dhiworto, my a welas a-dhesempis fatell wrug ev assaya gorra y berghennogeth a’n bysow yn-mes a dhout. Haval orth Gollum gans y “ro-pennbloedh”. An gowyow o re haval hag yth esa anes genev. Apert o bos nerth drog dhe’n bysow a wre oberi orth y withor a-dhistowgh. Henn o an kynsa gwarnyans gwir dhymm na vos puptra da. My a leveri orth Bylbo lieskweyth gwell via gwitha bysow a’n par na anusys; mes nyns o henna da ganso, hag ev a dho ha bos serrys yn skon. Ny yllyn vy gul travyth arall. Ny yllyn vy a’n sesya diworto heb gul damaj brassa; ha ny via ewn my dhe wul yndella yn neb kas. Ny yllyn vy gul moy es mires orto ha gortos. Martesen re dalvia dhymm hwithra kusul Saruman Gwynn, mes neppyth a’m hedhi pup-prys.’

            ‘Piw yw ev?’ a wovynnas Frodo. ‘Ny wrug vy klywes a-dro dhodho kyns.’

            ‘Nyns yw, wel, nyns esa hobytow a vern dhodho. Mes ev yw a-vri yn mysk an Fur. Ev yw penn ow urdh ha penn an Konsel. Y skentoleth yw down, mes y woeth re devis war y lergh, ha kas yw ganso mellyans. Skians an Bysowyer-elf yw y diredh. Dre dermyn hir a wre ev y studhya, ow hwithra an kevrinyow a’ga gwrians; mes pan veu dehdlys an Bysowyer gans an Konsel, yth esa y eryow yn aga hever yn konter dhe’m own. Ytho, yn kosk yth esa ow dout – mes yn anes. Hwath my a viras orth Bylbo ha gortos.’

            ‘Ha, dell heveli, puptra gans Bylbo o da. Ha’n blydhynyow a dremena. Ya, i a dremena, ha ny wrens i y dava dell heveli. Nyns o semlant a henys dhodho vydholl. An skeus a goedhas warnav unnweyth arta. Mes my a omleveri: “Yma ev a-dhiworth teylu hir aga bywnans war-tu ha’y vamm. Yma termyn hwath. Gort!”

            ‘Ha my a worta. Bys y’n nos na a wrug ev gasa an chi ma. Ev a wrug ha leverel traow dhe’n nos na a’m lenwis gans own na lehaha oll an geryow Saruman. Sur en vy dhe’n termyn na bos neppyth tewl ha marwel owth oberi. Ha my re spenas brassa rann an vlydhynyow a-dhia an termyn na ow hwithra gwirvos an mater.’

            ‘Nyns o gwrys neb damaj ow pesya, o?’ a wovynnas Frodo yn prederus. ‘Ev a via yagh dre dermyn, a ny via ev? A allsa ev powes yn kosel?’

            ‘Ev a omglywas gwell a-dhistowgh.’ yn medh Gandalf. ‘Mes nyns eus marnas unn Nerth y’n bys ma a woer oll yn kever an Bysyer ha’ga effeythyow; ha dhe’m brys vy, nyns eus Nerth vydholl y’n bys a woer oll yn kever hobytow. Yn mysk an Fur, yth ov vy an huni yn unnsel a studh skians-hobyt: skorrenn a skians anusadow, mes leun a varthow. Mar vedhel hag amanenn, mes treweythyow, mar grev ha gwreydh gwydh goth. Gwirhaval yw dhe’m brys vy nebes anedha dhe sevel orth nerth an Bysowyer dre dermyn hirra dre bell es kryssa an Fur. Ny dybav bos res dhis predri yn kever Bylbo.’

            ‘Yn hwir, ev a biwa an bysow dre vldhynyow pals, ha’y dhevnydhya, rakhenna y fo termyn hir kyns lehe y nerth – kyns bos salow ragdho dh’y weles arta. Poken, ev a bywwo dre vlydhynyow yn lowen: hedhi, dell o ev pan wrug ev y hepkorr. Ev a’n hepkorras a’y vodh: poynt a-vri. Na, nyns en vy prederus yn kever Bylbo namoy, wosa ev dhe hepkorr an dra. Ragos jy yth omglywav omgemmeryans.’

            A-dhia Bylbo dhe asa, my re beu prederus y’th kever, hag a-dro dhe oll an hobytow didhanus, fol, diweres ma. Y fia boemm ankensi dhe’n bys, mar fethha an Nerth Tewl an Shayr; mar teffa ha bos kethys dha Volgers, Bofynsow, Breysgerdelyow kuv, lowenek, fol, heb menegi an Bagynsow gokki.’

            Frodo a grenas. ‘Mes prag y fia yndella. Ha prag y fia mynnes dhodho kethyon a’n par na?’

            ‘Yn hwir,’ a worthybis Gandalf, ‘My a grys ev dhe ankevi bosva hobytow kyns lemmyn, kyns lemmyn dell leverav. Y tal dhis bos pes da. Mes dha salowder yw gyllys. Nyns eus res dhodho ahanowgh – yma meur a gethyon erell dhodho hag yw moy dhe-les – mes ny vynn ev agas ankevi arta. Ha hobytow avel kethyon druan a via gwell ganso es hobytow lowen ha rydh. Yma atti ha drog-gras ganso!’

‘Drog-gras?’ yn-medh Frodo. ‘Drog-gras rag pyth? Ny wonn vy hwath pandr’a vo styr oll a hemma ragov vy ha rag Bylbo ha’gan bysow.’

            ‘Yn hwir, yma styr a-vri ragowgh,’ a leveris Gandalf. ‘Ny wodhes jy an peryll gwir hwath; mes y fydhydh. Nyns en vy sur anodho ow honan pan esen vy omma y’n diwettha tro; mes an termyn dhe leverel re dheuth. Ro dhymm an bysow pols.

            Frodo a’n kemmeras a-dhiworth poket y lavrek, le may feu ev kevrennys dhe gadon a gregi a-dhiworth y rogys. Ev a’n angevrennas ha’y dremena yn lent dhe’n pystrier. Ev a hevelis pur boes a-dhesempis, haval orth bos anvodhek yn neb fordh po Frodo po an bysow Gandalf dh’y dava.

            Gandalf a’n sevis. Ev a hevelis bos gwrys a owr pur. ‘A yllydh jy gweles neb merkyans warnodho?’ ev a wovynnas.

            ‘Na.’ a worthybis Frodo.’Nyns eus merkyans vydh. Re sempel yw. Ha nevra ny wra ev diskwedhes po krav po usyans.’

            ‘Yn kas na, mir!’ Distowgh, an pystrier a dewlas an bysow yn korn bros an tan, ow kul ahwer ha marth dhe Frodo. Frodo a grias, hag a balvala rag an evel; mes Gandalf a’n fronnas.

            ‘Gort!’ ev a leveris, owth erghi y lev, hag ow mires orth Frodo a-dhann y dhewabrans hir.

            Nyns o chanj gweladow vydh dhe’n bysow. Wosa pols Gandalf a sevis, degea an darasow-fenester, ha degea an kroglennow ynwedh. An stevell a dheuth ha bos tewl ha taw, kyn hyllys klywes yn fedel ‘clak’ gwelsow Sam, nessa dhe’n fenester lemmyn. An pystrier a sevi pols, ow mires orth an tan; ena, ev a warrgrommas ha removya an bysow gans an evel ha’y worras dhe’n oeles, a-dhesempis ev a’n gemmeras. Frodo a dyewas.

            ‘Re woyeyn yw,’ yn-medh Gandalf. ‘Kemmer e!’ Frodo a’n degemmeras yn y balv: dell hevelis, ev re dheuth ha bos tewwa ha poessa es kyns.

            ‘Sev e!’ a leveris Gandalf. ‘Ha mir yn nes!’

            Dell wrug Frodo yndella, ev a welas linennow fin, finna es an finna linnennow-pluvenn, delinys a-hys an bysow a-der hag a-ji dhodho; linennow a dan a wrug lytherennow a skrif ow tinewi. I a splannas yn tynn, mes haval orth i dhe vos down hag a-bell.

            ‘Ny allav vy redya an lytherennow tanek,’ yn-medh Frodo yn lev a grenas.

            ‘Na,’ a leveris Gandalf, ‘mes gallav vy. An lytherennow yw Elfek, a hen gis, mes yth yw yeth Mordor na vynnav kewsel omma. Mes henn yw an styr nes lowr y’n taves kemmyn:

            Unn Bysow dh’aga rewlya oll, Unn Bysow dh’aga havoes,

            Unn Bysow dh’aga tenna oll, hag y’n tewlder aga bos fastys.

            ‘Nyns yw marnas dew linenn a wers yw godhvedhys dre bell yn mysk an Elfow:

            Tri bysow rag ruwyon-Elf a’n dus hudel.

            Seyth rag arlydhi-korr yn helyow a ven.

            Naw rag gwer varwel a vydh merwel.

            Unn rag an arloedh tewl war y dron yeyn.

            Yn tir Mordor, le tewl an skeusow.

            Unn Bysow dh’aga rewlya oll, Unn Bysow dh’aga havoes,

            Unn Bysow dh’aga tenna oll, hag y’n tewlder aga bos fastys.

            Yn tir Mordor, le tewl an skeusow.

Ev a hedhis, hag ena ev a leveris yn lent, down y lev: ‘Henn yw an Pennbysow , an Unn Bysow dh’aga rewlya oll. Henn yw an Unn Bysow a gollas ev, nans yw lies oesow, ow kul dh’y nerth gwanna yn feur. Yma ewl krev dhodho anodho – mes res yw na’n kyv ev.’

Frodo a esedhas, taw ha stag. Dell hevelis, own a ystynnas dorn kowrek, haval orth komolenn tewl ow sevel y’n Howldrevel, hag ow trehedhes rag y sesya. ‘An bysow ma!’, ‘Fatell - fatell wrug ev dos dhymmo vy?’   

‘Ah!’ a leveris Gandalf. Henn yw hwedhel pur hir. Yma y dhalleth nans yw hirneth y’n Vlydhynyow Du may hwra perthi kov marnas an istoryon anedha. Mar lavarren vy oll a’n hwedhel na dhis, y fien ni owth esedha omma pan wrug Gwenton dos ha bos Gwav.’

‘Mes nyhewer, my a leveris orthis a-dro dhe Sawron Meur, an Arloedh Tewl. An kyhwedhlow a glywsys yw gwir: ev re sevis arta yn hwir, gasa y grevva yn Murkwud, ha dasweles dh’y hendinas y’n Tour Tewl a Vordor.

An hanow na yw konvedhys gans oll keffrys ha hwi hobytow, haval dhe skeus dhe’n amalyow a hwedhlow koth. Puprys, wosa fethans ha hedh, an skeus a wra furv dihaval ha tevi arta.

‘Y’m beus hwans ny’n hwarvia y’m termyn vy,’ yn-medh Frodo.

‘My ynwedh,’ a leveris Gandalf. ‘hag yndella a wra oll a vyw ha gweles termynyow an par ma. Mes nyns yw henna tra a’ga ervirans. Oll yw res dhyn yw ervira pyth dhe wul gans an dermyn yw res dhyn ni. Ha seulabrys, Frodo, aga termyn a dheu ha bos tewl. Yma’n Eskar ow tos ha bos pur grev yn skon. Nyns yw y dowlennow adhves dell dybav, mes ymons i owth adhvesi. Ni a vydh gweskis yn tynn. Ni a via gweskis pur yn tynn yn neb kas, heb an chons euthek na.

Yma fowt dhe’n Eskar a unn dra a via ri dhodho krevder ha skians rag fetha defens oll, gweskel an diwettha ammokow, ha gorheri an tiryow oll gans nessa tewlder. Yma fowt dhodho a’n Unn Bysow.

An tri, an tekka, a veu kudhys diworto gans an arlydhi-Elf, ha nevra ny wrug y dhorn aga thava po aga mostya. Yth esa Seyth dhe’n myghternyow-Korr, mes ev re dhaskevys tri, hag an re erell re beu distruys gans an dragones. Naw anedha ev a ros dhe wer varwel , goethus ha meur, hag yndella a wrug aga maglenna. Nans yw hirneth, i a goedhas yn-dann maystri an Onan, hag i a dheuth ha bos Tarosvannow-bysow, skeusow yn-dann y Skeus meur, y euthekka gwesyon. Nans yw hirneth. Meur a vlydhynyow re beu a-ban wrug an Naw kerdhes a-les. Mes  piw a woer? Dell wra an skeus tevi unnweyth arta, i a gerttho ynwedh. Mes lowr a henna! Ny vydhyn ni kewsel a-dro dhe draow a’n par ma, kynth yw myttinweyth y’n Shayr.

Yndella lemmyn: an Naw ev re guntellas dh’y honan; an Seyth ynwedh poken i dhe vos distruys. An Tri yw kudhys hwath. Mes nyns yw ev prederus yn aga hever namoy. Yma res dhodho ma’s an Onan; rag ev a wrug an Bysow na y honan, dhodho yw ev, hag ev a asas rann meur a’y nerth kyns tremena a-ji dhodho., rag may hallo ev rewlya oll an re erell. Mara’n daskaffa ev, ev a allo rewlya oll anedha arta, plepynag bons, ha’n Tri, hag oll re beu gwrys dredha a vydh diswrys, hag ev a vydh kreffa hwath.

Ha henn yw an chons euthek, Frodo. Ev a grysis an Onan dhe vos gyllys; distruys gans an Elfow, dell dalvia gwrys. Mes ev a woer lemmyn na vos ev distruys, ev re beu kevys. Ytho, yma ev orth y hwila, ow hwila, hag oll y vrys yw res dhodho. Ev yw y wovenek meur ha’gan own meur.

‘Prag na, prag na veu ev distruys?’ a grias Frodo. ‘Ha fatell wrug an Eskar y gelli, mars o ev mar krev, ha’n bysow o mar trudh dhodho?’ Ev a synsas an bysow, haval orth ev dhe weles bysyow tewl owth ysytynna dh’y sesya seulabrys.

‘Kemmerys veu a-dhiworto,’ yn-medh Gandalf. ‘Nerth an Elfow dhe sevel orto o kreffa nans yw hirneth; ha nyns o gwer oll estrenyon dhedha. An wer a Westernes a dheuth dh’aga gweres. Henn yw chaptra a hen istori a vo da dh’y govhe; drefenn bos galar dhe’n termyn na ynwedh, ha tewlder owth ynkressya, mes vertu veur, ha gweythresow meur nag ens i koeg yn tien. Unn jydh, martesen, my a vynn leverel orthis an hwedhel oll, po ty a vydh klywes orto leverys gans an huni a’n goer gwella.’

‘Mes, rag an termyn, a-ban bos res dhis konvedhes fatell wrug an bysow ma dos dhis moy es hwedhlow erell, ha henn a vydh hwedhel lowr, henn yw an pyth a leverav. Yth o Gil-Galad, myghtern an Elfow, hag Elendil a Westernes a fethas Sawron, kyn marw’sons i dres an ober; hag Isildur, mab Elendil, a droghas an Bysow diworth dorn Sawron, ha’y gemmeras. Yndella Sawron o fethas, ha’y spyrys a dhiankas, ha kudhys o ev dre vlydhynyow hir, bys yn y skeus dhe wul furv gwir arta yn Murkwud.

Mes an bysow a veu kellys. Ev a goedhas y’n Avon Meur, Andwyn, hag a dhisomdhiskwedhas. Yth esa Isildur ow keskerdhes a-hys glann Est an Avon, ha nes dhe’n Parkow Gladen, Orkow an Menydhyow a setyas warnedha, ha namag oll a’y werin o ladhas. Ev a lammas y’n dowr, mes an bysow a slynkyas diworth y vys dell neuvyas ev, ha’n Orkow a’y welas, ha’y ladhas gans sethow.’

Gandalf a hedhis. ‘Hag ena, y’n pollow tewl y’n Parkow Gladen,’ ev a leveris,’an Bysow a dhisomdhiskwedhas a-dhiworth godhvos ha henhwedhel; nyns yw an myns a’y istori na godhvedhys lemmyn marnas dhe dus boghes, ha ny yllys Konsel an Fur diskudha moy. Mes lemmyn, my a yll pesya an hwedhel, dell dybav.

‘Hirneth a-wosa, mes nans yw hirneth hwath, y trygys ryb glann an Avon Meur, dhe amal a Dirgwyls, pobel vyghan, skentel aga dorn ha kosel aga dewdroes. Nebes haval orth Hobytow ens i; unnwoes gans tasow tasow an Stors martesen, drefenn i dhe gara an Avon, hag i dhe neuvya ynno lieskweyth, hag i a wre kokynnow a gors. Yth esa, yn aga mysk, teylu a-vri, rag ev dhe vos bras ha golusekka es an brassa rann, hag y lywyes o mamm-wynn an werin, asper ha fur; skiansek yn-kever godhvos-koth dell o dhedha. An den govynnussa y vrys a’n teylu na o henwys Smegol. Gwreydhyow ha dallethvaow o dhe-les dhodho; ev a sedha yn pollow down; ev a bala yn-dann gwydhennow ha lesyow ow tevi; ev a gowfordha yn krugow; hag ev a hedhi mires yn-bann dhe vreow, po del wydh, po bleujennow ow pleujowa y’n ayr: y benn ha’y dhewlagas a vires yn-nans.’

‘Yth esa koweth dhodho henwys Degol, a eghenn haval, tynna y dhewlagas mes nyns o ev mar skon ha krev. Unn jydh, i a gemmeras kokynn hag eth dhe’n Parkow Gladen, le mayth esa ledanderyow kowrek a gors hag elester. Ena, Smegol a diras hag eth ow hwila a-dro dhe’n lann, mes Degol a esedhas y’n kokynn ha pyskessa. A-dhesempis, pysk meur a synsas y hig, ha kyns y hyll ev y hedhi, ev a veu draylys mes a’n gokynn hag y’n dowr, dhe woeles an avon. Ena, ev a rydhhas y welenn drefenn ev dhe weles neppyth ow splanna y’n leys; ow synsi y anall ev a’n dalghennas.’

‘Ev a arenebis, ow pasa hag ow tyena, gans hwenn yn y wols ha dornas a leys, hag ev a neuvyas dhe’n amal. Pan wolghas dhe-ves an  leys, ena yn y dhorn, yth esa bysow teg a owr; ev a derlentri y’n howl ha’y golon o heudh. Mes Smegol re virsa orto a-dhiworth a-dryv gwydhenn, ha dell wrug Degol omheudhi orth an bysow, Smegol a greupyas a-dhelergho.’

‘”Ro henna dhymm, Degol, ow howeth,” yn-medh Smegol, dres skoedh y goweth.’

‘”Praga?” a leveris Degol.’

‘”Drefenn bos ow fennbloedh, ow howeth, hag y’n mynnav,” yn-medh Smegol’

‘”Ny vern dhymm,” a leveris Degol. “My re res dhis ro seulabrys, kostekka es ow foket! My a gavas henna hag y fydhav y witha.”’

‘” A vydhydh yn hwir, ow howeth?” a leveris Smegol; hag ev a synsas Degol orth y vryansenn, ha’y dagas, drefenn bos golok an owr mar splann ha teg. Nena, ev a worras an bysow war y vys.’

‘Nevra ny wrug nagonan diskudha an pyth re hwarvia dhe Dhegol; ev o moldras pell dhe ves a dre, ha’y gorf o kudhys yn skentel. Mes Smegol a dhehwelas y honan , hag ev a aswonnas na ylli nagonan a’y deylu y weles pan esa ev ow kwiska an bysow. Pes da o ev gans y dhiskudhans hag ev a’n kudhas; hag ev a’n devnydhyas rag diskudha kevrennow, hag ev a dhevnydhyas y wodhvos rag porposow kamm ha spitus. Ev a dheuth ha bos tynn y dhewlagas ha’y dhiwskovarn rag nowodhow yn kever oll o drog-prederus. An bysow re rosa dhodho nerth a-barth y nas. Nyns yw koynt ev dhe dhos ha bos pur anveurgerys, hag ev a veu gohelys (pan o ev gweladow) gans y gerens oll. I a botyas orto, hag ev a vrathas aga throes. Ev a dhallathas ladra, hag ev eth a-dro ow hanasa dh’y honan, hag ow renki yn y vryansenn. Ytho, i a’n henwis Golum  ha’y vollethas, hag i a erghis orto mos pell dhe-ves; ha’y vamm-wynn, dre vynnes kres, a’n estewlis diworth hy theylu ha’y tholl.’

Ev a wandras yn unnselder, owth oelya nebes dres garowder an bys, hag ev a vyajyas war-vann an Avon, bys yn ev dhe gavoes gover a veras war-nans diworth an menydhyow, hag ev a’n holyas. Ev a gachyas puskes yn pollow down gans bysyow anweladow, hag ev a’n dhybris kriv. Unn jydh, pur boeth o an gewer. Pan blegyas ev dres poll, ev a omglywas losk a-dhelergh y benn, ha golow ow tala a dhastewynnyas diworth an dowr, ow kul payn dh’y dhewlagas glyb. Ev a ombrederas orto, drefenn namnag ev dhe ankovhe yn kever an howl. Ytho, dhe’n diwettha prys, ev a welas yn-bann orto hag a shakyas y dhorn orto.’

‘Mes, dell wrug ev iselhe y dhewlagas, ev a welas, pell war-rag, pennow an Menydhyow Niwlek may teuth an gover diworta. A-dhesempis ev a dybis: “Y fia goyeyn ha skeusek yn-dann an menydhyow na. Ny allsa an howl mires orthiv ena. Y tal dhe wreythennow an menydhyow na bos down yn-hwir; y tal bos kevrinyow meur ynkleudhys ena ma nag ens i diskudhys a-dhia dalleth a dermyn.”

‘Ytho, ev a vyajyas dre nos yn-bann y’n ugheldiryow, hag ev a gavas fow vyghan may frosas an gover a-dhiworti; hag ev a wynnelas yn kolonn an vreow haval orth knotronenn, hag ev a dhisomdhiskwedhas mes a wodhvos. An Bysow eth y’n skeusennow ganso, ha ny allas y wrier, pan devis y nerth arta, kavoes nowodhow yn y gever.’

‘Golum!’ a grias Frodo. ‘Golum? Esos ta ow leverel henna dhe vos an keth kroadur a wrug Bylbo metya orto? Ass yw henna euthek!’

‘My a dyb y vos hwedhel trist,’ yn-medh an pystrier,’hag y hwarva dhe re erell, ha dhe nebes hobytow re aswonnis vy.’

‘Ny allav vy krysi Golum dhe vos kevrennys gans hobytow, kyn fe yn pell,’ a leveris Frodo gans nebes divlas. ‘Euthek a dybyans!’

‘Gwir yw byttegyns,’ yn-medh Gandalf. ‘Yn kever aga dallethvos dhe’n leha, my a woer moy es hobytow. Ha hwedhel Bylbo a prof an gevrenn. Yth esa meur y’n keyndir a’ga brysyow ha kovyow o pur haval. I a gonvedhas an onan dh’y gila pur yn ta, gwell es y konvedhsa hobyt po Korr, po Ork, po Elf. Perth kov a’n rimyow a godhvedhsens i.

‘Gwir,’ yn-medh Frodo. ‘Kyn hwoer poblow arall rimyow ynwedh, ha’n keth eghenn. Ha ny wra hobytow hyga. Golum a vynnis hyga diworth an dalleth. Yth esa ev owth assaya kachya Bylbo heb omwith. Ha, dell waytyav, ev a veu didhanys, ow talleth gwari a rollo dhodho preydh es, heb peryll dhodho y honan mar fyllis ev.’

‘Pur wir, dell waytyav,’ a leveris Gandalf. ‘Mes yth esa neppyth arall, dell brederav, na wre’ta gweles hwath. Ny veu Golum diswrys yn tien. Ev re ombrovsa bos kalessa es an Fur a dhismygsa - dell ve hobyt. Yth esa korn byghan y vrys o dhodho hwath, ha golow eth dredho, haval orth aswa y’n tewlder: golow diworth an termyn yw passys. Da o ganso, dell dybav, klywes lev kuv arta, ow tri kovyow a wyns, ha gwydh, ha howl war an gwels, ha traow ankovhas arall a’n par na.’

‘Mes henna, yn hwir, a sorrsa an rann tebel anodho, marnas hi dhe vos yaghhes.’ Gandalf a hanasas. ’Elas! yma boghes govenek a henna ragdho. Mes, nyns yw ev dres selwyans yn tien. Na, kyn hwrug ev piwa an Bysow dre dermyn mar hir, namnag mar hir ha’y gov. Drefenn bos termyn hir a-dhia ev dh’y wiska:  nyns o res y’n tewlder. Nevra ny wrug ev gwanna. Ev yw tanow ha kales hwath. Mes yth esa an Bysow ow tybri y vrys, ha’n torment re dheuth ha bos namnag anberthadow.’

‘Oll an “kevrinyow meur” yn-dann an menydhyow o namoy es nos gwag: nyns o travyth moy dh’y dhiskudha, nyns o travyth dh’y wul, marnas dybri yn trog, yn kevrinek, ha kovheans hwerow. Ev o pur drogh. Kas o ganso an tewlder, kas moy o ganso an golow: kas o ganso buptra, ha’n bysow an moyha oll.’

‘Ny gonvedhav,’ yn-medh Frodo. ‘my a dybis an Bysow dhe vos y dhrudh ha ny wrug ev perthi bern rag travyth arall. Mes, mars o kas ganso anodho, prag ny wrug ev y skoellya, po mos dhe-ves ha’y asa?’

‘Y tal dhis dalleth konvedhes, Frodo, wosa oll a wruss’ta klywes,’ yn-medh Gandalf. ‘Kas o ganso anodho ha kerensa o ganso anodho, dell wrug ev kasa ha kara y honan. Ny ylli ev y skoellya. Nyns o bodh gesys dhodho y’n mater.’

‘Bysow a Nerth a omwith, Frodo. Ev a slynkkyo diworth bys yn traytus, mes nevra ny wra y withor y asa. Dhe’n moyha, ev a wari gans an tybyans a’y ystynna dhe with nebonan arall – ha nyns yw henna marnas dhe dermyn a-varr, pan wra ev dalleth y dhalghenn. Mes, dhe’m brys vy, nagonan marnas Bylbo yn istori oll, a wrug mos pella ha’y wul. Res o dhodho oll a’m gweres ynwedh. Ha nevra ny wrusses ev y asa, po skoellya. An Bysow a erghi traow, Frodo, nyns o Golum. An Bysow a asas Golum.’

‘Rag metya orth Bylbo?’ yn-medh Frodo. ‘A ny via gwell ganso Ork?’

‘Nyns yw mater rag hwarth,’ a leveris Gandalf. ‘Na ragos jy. Yth o an koyntta hwarvos yn istori an Bysow dhe’n termyn ma: devedhyans Blylbo dhe’n prys na yn poran, hag ev dhe worra y dhorn warnodho y’n tewlder, yn tall.’

‘Yth esa moy es unn nerth owth oberi, Frodo. Yth esa an Bysow owth asaya dehweles dh’y vester. Ev re slynkysa diworth dorn Isildur ha trayta orto ev; ena, pan esa chons, ev a gachyas Degol anfusik hag ev a veu moldrys; ha wosa henna Golum, hag ev re’n devorsa. Ny allas ev gul devnydh anodho namoy: ev o re vyghan ha pith; ha mar kwrussa ev gwitha ganso, ny assa ev y boll down arta. Hag ena, pan o y vester difun arta, hag ev ow tannvon y dybyans tewl diworth Murkwud, ev a asas Golum. Ha kevys veu gans an  anwirhavalla den y’n bys: Bylbo diworth an Shayr!

‘A-dhelergh dhe henna, yth esa neppyth arall owth oberi, dres neb towlenn gans gwrier an Bysow. Ny allav vy y leverel yn klerra es henna: y koedhva dhe Bylbo kavoes an Bysow, ha nyns o henna towlenn y wrier. Hag y’n kas na, y koedh dhisso y piwa. Ha henn a vo tybyans kennerthek.’

‘Nyns yw yn hwir,’ yn-medh Frodo. ‘Kyn nag ov vy sur y’th konvedhav. Fatell wruss’ta dyski oll a henna yn kever an Bysow, hag a-dro dhe Golum? A wodhes’ta oll yn aga hever yn hwir, po esos ta ow tismygi hwath?’

Gandalf a viras orth Frodo, ha’y dhewlagas a dhewynnyas. ‘My a wodhya meur, ha my re dhyskas meur,’ ev a worthybis. ‘Mes ny vynnav vy ri derivas a oll a’m bywnans dhisso. Istori Elendil hag Isildur ha’n Unn Bysow yw konvedhys gans oll an Fur. Dha vysow re beu diskwedhys bos an Unn Bysow na dres an skrif-tan heb tokyn arall.’

‘Ha p’eur hwruss’ta diskudha henna?’ a wovynnas Frodo, yn unn goderri.

‘Nammnygen y’n stevell ma,’ a worthybis an pystrier yn-tynn. ‘Mes my a waytyas y gavoes. My re dhehwelas diworth vyajyow tewl ha helgh hir rag gul an prov finek na. Oll yw kler lemmyn. Meur a breder o res rag konvedhes rann Golum, ha’y worra y’n aswa yn istori an Bysow. My a dhallathas gans dismygow yn kever Golum, mes nyns esov vy ow tismygi lemmyn. My a woer. My re’n gwelas.’

‘Ty re welas Golum?’ a wovynnas Frodo gans marth.

‘Gwelis. An fordh apert, yn sur, mar kyllys. Yth assayis vy nans yw termyn hir; mes my re’n gwrys wostiwedh.’

‘Ytho, pandr’a hwarva wosa Bylbo dhe dhiank diworto? A wodhes’ta henna?’

‘Nyns yw pur gler. An pyth a leveris vy orthis yw an pyth a vynnas Golum leverel – kyn na vos y’n keth maner. Golum yw gowleveryas, ha res yw sidhla y eryow. Yn ensampel, ev a henwi an Bysow y “ro pennbloedh”, hag ev a withas orth henna. Ev a leveris ev dhe dhos diworth y vamm-wynn, mayth esa meur a draow teg a’n par ma dhedhi. Hwedhel gokki. Nyns eus dout genev mamm-wynn Smegol dhe vos mamm-teylu, den meur yn hy bys, mes leverel bos meur a vysowyer-Elf dhedhi o pur wokki, ha leverel hi dh’aga ri avel ro, gow o, mes gow gans elvenn a wiryonedh.’

           ‘Moldrans Degol a droblas orth Smegol, hag ev re wrug ewnheans, ha’y dhasleveris ev dh’y “dhrudh” arta hag arta hag ev dhe knias eskern y’n tewlder, erna wrug ev y grysi nammnag. Y bennbloedh o, y koedhas dhe Degol ri an bysow dhodho. An bysow re omdhiskwedhsa rag bos ro-pennbloedh. Y ro-pennbloedh o ev, hag erell hag erell.’

‘My a’n porthas mar hir dell yllis vy, mes an gwiryonedh o a-vri dres-eghenn, ha wor’tiwedh, res o dhymm bos anhwek. My a worras own a dan warnodho, hag a dennas an hwedhel gwir diworto, tamm ha tamm, gans merans ha gryslans meur. Ev a dybis y dhe vos kammgonvedhys ha tebeldyghtys. Mes wor’tiwedh, pan lavarsa ev y istori orthiv, bys yn diwedh a’n gwari-rim ha diank Bylbo, ny wrussa ev leverel moy, marnas kampoellow tewl. Yth esa neb own dhodho hag o brassa es y own ahanav. Ev a hanasas ev dhe gavoes drog-gras. Ev a dhiskwedhsa dhe dus na borthsa ev bos potys, ha dannvonas yn toll, ha ledrys. Yth esa kowetha da dhe Golum lemmyn, kowetha da ha pur grev. I a’n gweressa. Bagyns a dalvia. Henn o y benndybyans. Kas o gans Golum Bylbo, hag ev a volletha y hanow. Hag ynwedh, ev a woer an le may teuth ev.’

‘Mes fatell diskudhas ev henna?’ a wovynnas Frodo.

‘Wel, yn kever an hanow, Bylbo y honan a leveris henna dhe Golum, pur yn fol; ha wosa henna,  ny via kales dhe dhiskudha y bow, pan wrug ev dos mes a’y doll. Ya, yn hwir, ev a dheuth yn-mes. Y hwans rag an Bysow o kreffa es y own a’n Orkow, po an golow. Wosa po blydhen po dew ev a asas an menydhyow. Nyns esa an Bysow orth y dhevorya namoy, kyn feu ev kelmys hwath gans y hwans anodho; ev a dhallathas yaghhe nebes. Ev a omglywas koth yn hwir, mes nyns o ev mar ownek ha kyns, hag yth esa nown euthek dhodho.’

‘Golow; golow a howl ha loer, ev a’n kasa hag a’n owna, hag ev a wra yndella puprys, dell dybav; mes ev o fel. Ev a dhiskudhas y hallsa ev keles diworth howlsplann ha loersplann, ha mos yn-rag yn skon hag yn kosel dre nos, dre dhevnydhya y dhewlagas yeyn gwannliwek, hag ev a gachya miles byghan ha diswar. Ev a dheuth ha bos kreffa ha harttha dre voes nowydh hag ayr nowydh. Ev a gavas fordh yn Murkwud, dell waytir.’

               ‘Yw henna an le ma’n kevsys?’ a wovynnas Frodo.

‘Y’n gwelis vy ena,’ a worthybis Gandalf, ‘mes kyns henna ev re wandersa pell, ow sywya ol Bylbo. Kales o dyski neppyth sur diworto, drefenn y gows dhe vos goderrys lieskweyth gans mollothow ha braslavarow. “Pyth esa yn y boketow?” ev a leveris. “Ny vynnas ev leverel, ny vynnas ev, drudh. Hyger byghan. Nyns o govynn resnadow. Ev a hygas kynsa, ev a wrug. Ev a dorras an rewlow. Ni a dalvia y stroetha, y talvien, drudh. Hag y fynnyn ni, drudh!”

‘Henn yw sampel a’y gows. My a wayt na vynnydh klywes moy. Res o dhymm perthi dydhyow skwithus anodho. Mes, diworth gidyans yn mysk an gryslans, my a gonvedhas y dhewdroes dh’y gemmer wostiwedh dhe Esgaroth, hag ynwedh dhe’n stretow a Deyl, ow klywes yn-dann gel hag ow mires diworth an skeusow. Wel, nowodhow a’n hwarvosow meur eth pell a-dreus Wylderland, meur a dus a glywo hanow Bylbo, hag i a aswonni an le may teuth ev. Ny wrussyn ni gwitha yn-dann gel agan dasvyaj dh’y dre y’n West. Diwskovarn tynn Golum a glywsa yn skon an pyth a vynnas ev.’

‘Prag na wrug ev helerghi orth Bylbo pella ytho?’ a wovynnas Frodo. ‘Prag na wrug ev dos dhe’n Shayr?’

‘Ah,’ a leveris Gandalf, ‘henn yw an dra. Ev a assayas y wul dell dybav. Ev a dhallathas, hag ev a  dheuth war-howlsedhes mar pell ha’n Avon Meur. Mes ev a dreylyas dhe-ves. Nyns o ev ownekhas dres an pellder, sur ov vy. Neppyth arall a’n tennas dhe-ves. Herwydh brys ow kowetha, an re a’n helghyas ragov.’

‘An Elfow-koes a’n helghyas kynsa, oberenn es ragdha drefenn y ol dhe vos yr nena. Ev eth dres Murkwud ha dehweles arta, kyn na wrussons i y gachya. An koes o leun a gyhwedhlow yn y gever, hwedhlow euthek, keffrys yn mysk a’n ydhyn ha’n miles. An Gwer Goes a leveris bos browagh nowydh a-dro, tarosvann a eva goes. Ev a grambla yn-bann gwydhennow rag kavoes neythow; ev a gramya a-ji dhe dell rag kavoes an re yowynk; ev a slynkya dre fenestri rag kavoes kowellow-lesk.’

‘Mes dhe amal a’n howlsedhes Murkwud, an ol a dreylyas dhe-ves war-dhyghow, hag ev eth mes a wodhvos an Elfow-Koes; kellys o. Ha nena, my a wrug kammwrians bras. Yn hwir, Frodo, ha nyns o an kynsa; kyn perthav own y vo an gwettha huni. My a asas an dra. My a’n gasas; drefenn bos prederow pals dhymm dhe’n termyn na, ha my a fydhyas yn skentoleth Saruman hwath.’

               ‘Wel, nans yw blydhynyow o henna. My re dylis rag henna gans meur a jydhyow tewl ha peryllus. An ol o pur yeyn pan wrug vy dehweles dhodho arta, wosa Bylbo dhe asa omma. Hag ow helgh a via koeg, heb an gweres y kevis vy diworth koweth: Aragorn, an gwella vyajyor ha helghyor y’n oes ma. Ni a helghyas Golum warbarth a-hys an hirder dien a Wylderland, heb govenek, ha heb sewen. Mes wos’tiwedh, pan hepkorrsen vy an helgh ha dreylya dhe ranndiryow arall, Golum a veu kevys. Ow howeth a dhehwelas diworth peryll meur, ow tri an kroadur truan ganso.’ 

‘Ny lavarsa ev an pyth re wrussa ev. Ny wrug ev marnas oela ha’gan henwel fell, gans “golum” pals yn y vryansenn; pan wren ni poes warnodho ev a gyni ha krena ha rutya orth y dhewdhorn hir, ow lapya orth y vysies haval orth bos payn ynna, haval orth ev dhe berthi kov a dorment koth. Mes ny’m beus dout vydholl: ev eth yn fordh lent, kamm ha kamm, mildir ha mildir, war-dheghow, wostiwedh dhe’n vro a Mordor.’  

                Yth esa tew poes y’n stevell. Frodo a allas klywes y golonn ow torna. Keffrys hag yn-mes, pubtra o kosel dell hevelis. Nyns esa son a’n gwelsow Sam lemmyn.

                'Yn hwir, dhe Mordor,’ yn-medh Gandalf. ‘Elas! Mordor a denn draow drog oll, hag yth esa an Nerth Tewl ow tarlesa oll y vodh rag aga huntelles ena. Bysow an Eskar a wrug y verk ynwedh, ev a’n gwrug igor dhe’n galow. Yth esa tus oll ow hwystra yn-kever an skeus nowydh y’n Dheghow, hag y gas a’n Howlsedhes. Y’n le na yth esa y gowetha nowydh a weressa orto gul y dhrog-gras!’

                Muskok! Y’n dir na y tysksa ev meur, re. Ha, dell wrug ev skolkya dhe’n emlow, ev a veu synsys, ha kemmerys rag govynnans. Henn o an dra, dell hevel dhymm. Pan veu ev kevys, ev re beu ena dre dermyn hir, hag yth esa ev ow tasweles. Ow kul neb oberenn dhregynnus. Mes nyns yw henna a-vern lemmyn. Y wettha dregynn a veu gwrys.’

Ya, elas! Dredho, an Eskar re dhyskas an Onan dhe vos kevys arta. Ev a woer an le may koedhas Isildur. Ev a woer an le may kavas Golum y vysow. Ev a woer ev dhe vos Bysow Meur, drefenn ev dhe ri bywnans hir. Ev a woer na vos ev onan a’n Tri, drefenn nevra nyns ens i kellys, hag i a berth drogeth vyth. Ev a woer na vos ev onan a’n Seyth, po an Naw, rag aga studh dhe vos godhvedhys. Ev a woer ev dhe vos an Onan. Ha wostiwedh y hwrug ev klywes, dell dybav, yn kever Hobytow ha’n Shayr.’

‘An Shayr - ev a vo ow hwithra orti lemmyn, mar ny wrug ev hy havoes seulabrys. Yn hwir, Frodo, yma own dhymm ev dhe dyb, martesen, an hanow Bagyns anpoesek dre dermyn hir dhe dhos ha bos poesek.’

‘Mes henn yw euthek!’ a grias Frodo. Gwettha dre bell ages y hwrug vy dybi dres dha warnyansow ha gidyansow. Agh, Gandalf, koweth a’n gwella, pandr’a allav vy y wul? Yma own bras dhymm. Pandr’a allav vy y wul? My a vynn y hwrussa Bylbo gwana an kroadur euthek na pan esa chons dhodho!’

‘Truedh a hedhas y dhorn; ny vynnas ev gweskel heb edhomm. Hag ev a veu gobrys yn ta, Frodo. Ty a yll bos sur ev dhe gavoes dregynn mar vyghan, ha diank wor’tiwedh, drefenn ev dhe dhalleth y berghennieth a’n bysow yndella. Gans truedh.’

‘Drog yw genev,’ yn-medh Frodo. ‘Mes ownek ov vy, ha ny omglywav truedh vyth rag Golum.’

‘Ny wruss’ta y weles.’ Gandalf a woderras.

‘Na, ha ny’m beus hwans gul yndella,’ a leveris Frodo. ‘Ny’th gonvedhav. Ty ha’n Elfow a asas orto bywa wosa oll an drogoberow euthek na? Lemmyn ev yw mar dhrog hag Ork, ha namoy es eskar. Ev a dhervynn mernans.’

‘Ev a’n dervynn! My a vreus bos henna gwir. Tus pals a vyw a dhervynn mernans. Ha nebes a verwel a dhervynn bywnans. A yllydh jy ri bywnans dhedha? Ytho, na vos re der dhe ri mernans avel breus. Ny yllir gweles penn a fordhow oll, keffrys ha tus pur fur. Nyns eus govenek meur dhymm bos kur rag Golum kyns ev dhe verwel, mes yma chons. Hag ev yw kelmys dhe denkys an Bysow. Ow holon a lever y fydh gweythres dhodho yn hwedhel an Bysow, po da po drog, kyns an diwedh; ha pan dheffo henna, truedh Bylbo a rewllyo tenkys tus pals – ha dhisso ynwedh. Ytho, ny wrussyn ni y ladha: ev yw pur goth ha pur druan. An Elfow-koes a’n gwith yn prison, mes i a’n dyght gans kemmys ha kuvder dell yllons i kavoes yn aga holon fur.’

‘Mes, kyn na allsa ladha Bylbo Golum, my a vynn na withsa ev an Bysow.’ yn-medh Frodo. ‘My a vynn na’n kavsa ev, ha na dhothya ev dhymmo! Prag y hwruss’ta gasa orthiv y witha? Prag na wruss’ta gul orthiv y skoellya, po, po, y dhistrui?’

‘Gasa orthis? Gul orthis? a leveris an pystrier. A ny wruss’ta goslowes orth oll y hwrug vy leverel? Nyns esos ta ow tybi yn kever an pyth y leverydh. Yn kever y skoellya, henn o kamm yn apert. Yma fordh bos kevys dhe’n bysowyer ma. Yn dornow tebel, y hwrello drogedh bras. Dhe’n gwettha, y koedhvo yn dornow an Eskar. Yn hwir, ev a wrussa yndella yn sur; rag henna dhe vos an Onan, hag yma ev ow herdhya oll y nerth dh’y gavoes po y denna dhodho ev.

‘Yn hwir, Frodo ker, yth esa peryll dhis; ha henn a wrug preder dhymm yn town. Mes an dra o pur boesek, ha res o dhymm gul argoll – mes, kyn fen a-bell, nevra nyns o jydh pan na vos an Shayr gwithys gans lagasow hewoel. Mar ny wruss’ta y dhevnydhya, my a dybis na wrussa ev gul effeyth duryadow dhis, nag yn tebel, na dre dermyn hir yn neb kas. Ha perth kov; nans yw naw blydhen, pan wrug vy metya genes y’n diwettha tro, my a wodhva boghes yn tiogel.’

‘Mes prag na’n distrui, dell dalvia gwrys nans yw termyn hir, dell leversys? a grias Frodo arta. ‘Mar tannvonses gwarnyans dhymm, po messaj, my re’n distrusa.’

‘A wrusses? Fatell wrusses yndella? A wruss’ta assaya?

‘Na, mes y hyllir y vorthola, po y deudhi dell dysmygav.’

‘Assay!’ yn-medh Gandalf. ‘Assay lemmyn!’

Frodo a gemmeras an Bysow a’y boket arta ha mires orto. Y semlant o levan ha sempel arta, heb po merk po arwoedh a yll ev gweles. Semlant an owr o teg ha pur, ha Frodo a dybis bos y liw pur fethus ha teg, ass o perfeyth y gylghedh. Tra drudh o. Pan wrug ev y denna diworth y boket, y fynnsa ev y dewlel y’n poettha rann an tan, mes ny allas ev gul yndella. Ev a’n boesas yn y dhorn, owth hokya, hag ev a omynnias perthi kov a oll a wrug Gandalf leverel; ha nena, gans herdh bras a vodh, ev a wrug gwayans, rag y dewlel dhe-ves – mes ev a aswonnis ev dhe dhasworra an Bysow yn y boket.

Gandalf a hwarthas yn fell. ‘A welydh? Seulabrys, ny yllydh tejy y dhisynsi yn es, na gul damaj dhodho dre vodh. Ha ny allsen vy gul yndella dhis, marnas dre nerth a dorrsa dha vrys. Yn kever terri an Bysow, nerth yw euver. Keffrys ha’y gweskel gans sloj poes, ny wrussa henna brall ynno. Ny yll ev bos diswrys po genes po genev.

‘Yn sur, ny deudhssa dha dan byghan keffrys hag owr sempel. An bysow ma re dremenas dredho anbystigys keffrys hag anboethas. Nyns eus gelforn y’n Shayr ma a allsa y janjya vytholl. Ny allsa gul yndella keffrys hag anwenyow ha fornes an Korryon. Re beu leverys tan-dragon dhe alloes teudhi ha distrui an Bysowyer a Nerth, mes nyns eus dragon vyth gesys y’n norvys mayth yw an tan koth krev lowr ynno; nevra nyns o dragon vyth a allsa pystiga an Unn Bysow, drefenn henna dhe vos gwrys gans Sawron y honan.

‘Nyns yw marnas unn fordh: kavoes Krakkys Breus, down y’n menydh-tan Orodruyn, ha tewlel an Bysow ynna i, mar mynnydh y dhistrui yn hwir, hag y worra dres bregh an Eskar bys vykken.’

‘Y fynnav y dhistrui!’ a grias Frodo. ‘Po, wel, gul dhodho bos distruys. Ny veuv gwrys rag negysyow peryllus. My a vynn na welis vy nevra an Bysow! Prag y hwrug ev dos dhymmo vy? Prag y feuv evy dewisys?’

‘Nyns eus gorthyp dhe wovynnow a’n par na,’ a leveris Gandalf. ‘Ty a yll bos sur nag esa dre verit na vos dhe dus arall: na nerth na furneth yn neb kas. Mes dewisys beus, rakhenna, res yw dhis devnydhya an krevder ha kolonnekter ha skians dell eus dhis.’

‘Mes, yma boghes a’n traow ma dhymmo vy! Ty yw fur ha nerthek. A ny vynn’ta kemmeres an Bysow?’

‘Na!’ a grias Gandalf, ow lamma yn-bann. ‘Gans an nerth na, y fia nerth re veur hag euthek dhymm. Ha dredhov, an Bysow a waynsa nerth brassa hag euthekka.’ Y dhewlagas a lughesas hag y enep a veu enowys haval dhe vos tan a-ji dhodho. ‘Na wodhyn orthiv! Rag na vynnav dos ha bos haval dhe’n Arloedh Tewl y honan. Ytho, dre druedh yw fordh an Bysow dhe’m kolonn vy, truedh rag gwannder ha hwans a grevder dhe wul da. Na wodhyn orthiv, ny vedhav y gemmeres, keffrys ha rag y witha salow, andhevnydhys. Hwans dh’y dhevnydhya a via re vras rag ow krevder. Y fydh edhomm bras anodho dhymm. Yma peryllow bras a-dheragov.’

Ev eth dhe’n fenester hag igeri an kroglennow ha’n isdarasow. Howlsplann a livas arta a-ji dhe’n stevell. Sam a dremenas a-hys an hyns yn-mes, ow hwibana. ‘Ha lemmyn, yma’n ervirans dhisso. Mes my a vynn dha weres pup-prys.’ Ev a worras dorn war skoedh Frodo. ‘My a vynn gweres orthis perthi an begh ma, hedra vo dhisso jy y berthi. Mes res yw dhyn gul neppyth skon. Yma’n Eskar ow kwaya.’

Yth esa taw hir. Gandalf a esedhas arta hag a byffyas dres y bib, haval orth bos kellys yn y vrys. Y dhewlagas a hevelis bos deges, mes yth esa ev ow mires orth Frodo yn tynn. Frodo a viras stag orth regydh rudh an tan, bys yn i dhe lenwel oll y wel. Dell hevelis dhodho, yth esa ev ow mires yn fentenyow down a dan. Yth esa ev ow tybi a-dro dhe’n Krakkys Breus ha browagh an Menydh Tanek.

‘Wel!’ yn-medh Gandalf wor’tiwedh. ‘Pandr’ esos’ta ow tybi? A wruss’ta ervira an pyth y hwre’ta?’

‘Na!’ a worthybis Frodo, ow tasdifuna yn-mes a’n tewlder, hag owth aswonn gans marth na vos tewl, ha dres an fenester y hallas ev gweles an lowarth yn howlsplann. ‘Po martesen, ya. Dell gonvedhav an pyth a leversys, res yw dhymm gwitha an Bysow, dhe’n leha rag an termyn, pynag y hwrello dhymmo vy.’

‘Pynag y hwrello, y fydh lent, ow kul tebel yn lent, mar kwithydh gans an mynnas na,’ yn-medh Gandalf.

‘Yma govenek genev yndella,’ a leveris Frodo. ‘Mes ynwedh, yma govenek dhymm ty dhe gavoes gwithyas gwell arall kyns pell. Rag an termyn, yth esov vy peryllus dell hevel, peryllus dhe oll a dryg nes dhymm. Ny allav vy gwitha an Bysow ha gwitha omma. Y talvien gasa Bag End, gas an Shayr, gas puptra ha mos dhe-ves.’ ev a hanasas.

‘Y fia da genev sawya an Shayr, mar kallsen vy, kynth esa prysyow pan dybis vy an dus dhe vos re gokki ha talsogh dh’aga deskrifa, ha my a omglywas po dorgrys po livans a dhragones dhe vos da ragdha. Mes ny omglywav yndella lemmyn. Mar korwettho an Shayr a-dhelergh, salow hag attes, ow kwandra a vydh moy perthadow dell omglywav: my a vydh konvedhes bos troesla krev yn neb le, keffrys ha nag yll ow dewdroes sevel ena arta.

‘My a dybi a-dro dhe vos dhe-ves, yn sur, mes my a dybi henna dhe vos dy’goel a neb eghenn, kevrenn a anethow, haval orth Bylbo, po gwell, ow tiwedha yn kres. Mes henn a via divres, poenya diworth peryll yn peryll, orth y denna a-dhelerghov. Hag y fydh res dhymm mos ow honan, mar kwrellen vy yndella ha sawya an Shayr. Mes my a omglyw pur vyghan ha pur dhiswreydhys, ha, wel – diweres. An Eskar yw pur grev hag euthek.’

Ny wrug ev leverel yndella the Gandalf, mes dell esa ev ow kewsel, hwans bras a sevis yn y golonn – sywya Bylbo, ha martesen y gavoes arta. Krev lowr o an klywes dhe fetha y own.: namnag y hallsa ev poenya yn-mes a Bag Eng dhe’n termyn na poran, a-hys an fordh heb y hatt, dell wrug Bylbo dhe vyttin haval nans yw termyn hir.

‘Frodo ker!’ yn-medh Gandalf. ‘Hobytow yw kroaduryon marthus yn hwir, dell leveris vy kyns. Y hyllir dyski oll yn kever aga hisyow yn mis, ha hwath, wosa kans blydhen, i a yll bos marthys heb gwarnyans. Skant ny waytis vy gorthyp a’n par na, keffrys ha diworthis jy, mes ny wrug Bylbo kammwrians dre dhewis y er, kyn boghes wrug ev tybi yn kever poester y dhewis. Ewn osta dhe’m brys vy. Ny yll an Bysow gortos kudhys y’n Shayr dre dremyn hir lemmyn; hag a-barth dhisso keffrys ha tus arall, y fydh res dhis mos, ha gasa an hanow Bagyns war-dhelerghos. Ny vydh an hanow na salow, po yn-mes an Shayr po y’n Gwyls. My a vynn ri dhis hanow-vyajya lemmyn. Pan edh, bydh Mester Undurhyl.

‘Mes ny dybav bos res dhis mos dha honan. Mar pe nebonan a yllydh trestya, nebonan a vynno mos genes – nebonan a vynni kemmeres yn peryllow anaswonnys. Mes mar kwilli koweth, dewis gans rach! Ha bydh war a’n pyth a leverydh, keffrys ha dhe’th nessa kowetha! Yma meur a aspioryon dhe’n Eskar, ha meur a fordhow rag klywes.’

Distowgh, ev a hedhis haval orth ev dhe glywes. Frodo a dheuth ha bos war a’n taw, a-ji hag yn-mes. Gandalf a greupyas dhe unn du an fenester. Nena, yn uskis, ev a lammas dhe’n estyllenn-fenester hag a herdhas bregh hir yn-mes hag yn-nans. Yth esa gwigh, ha penn krullys Sam a dheuth yn-bann, tennas o gans unn skovarn.

‘Wel, wel, bennigys re bo ow barv!’ yn-medh Gandalf. ‘Sam Gamji yw? Ha pandra wre’ta?’

‘Bennigys re bi Mester Gandalf syrr!’ a-leveris Sam. ‘Travyth! Yth esen vy ow treghi an amal-gwels yn-dann an fenester, ty a gonvedh.’ Ev a synsas y welsow, ha’y dhiskwedhas avel dustuni.

‘Ny gonvedhav,’ yn-medh Gandalf yn fell. ‘Nebes termyn yw a-ban glywis vy son dha welsow. Pes termyn a wruss’ta aspia? Pand’russ’ta klywes ha prag y hwruss’ta goslowes?’ Dewlagas Gandalf a lughesas ha’y dhewabrans a ystynnas haval dhe skubyllennow.

‘Mester Frodo syrr!’ a grias Sam, ow krena. ‘Na as ev shyndya orthiv, syrr! Na as ev ow threylya yn neppyth dinatur! Ow thas koth a via pur reudhys, ny vynnis vy dregynn, re ow enor, syrr!’

‘Ny vynn ev dha shyndya,’ yn-medh Frodo, skant ny allsa ev hedhi hwerthin, kynth o ev amovys ha nebes sowdhenys. ‘Ev a woer pur yn ta na vynnydh dregynn, dell wrav vy. Mes gwra gorthybi y wovynnow distowgh!’

‘Wel syrr,’ a leveris Sam orth y hokya nebes. ‘My a glywas kals na wrug vy konvedhes yn hwir, a-dro dhe eskar ha bysow, ha Mester Bylbo syrr, ha dragones, ha menydh tanek, ha – hag Elfow, syrr. My a woslowas drefenn nag yllis vy omhedhi, mar mynn’ta. Re ow enev, syrr, my a gar hwedhlow a’n par na. Hag y grysav vy ynna ynwedh, pynag a lavarro Ted. Elfow syrr! Y fia pur dha dhymm gweles orta i. A ny allses jy ow hemmeres rag aga gweles,syrr, pan edh?’

A-dhesempis Gandalf a hwarthas. ‘Deus a-ji!’ ev a armas. Ev a dhrehedhas y dhewvregh hag ev a dhrehevis Sam marthys, gans gwelsow, temmigow a wels, ha puptra arall, dres an fenester ha’y sevis dhe’n leur. ’Dha worra rag gweles Elfow, eh?’ yn-medh ev, ow mires orth Sam yn tynn, mes gans minhwerthin dh’y enep. ‘Ytho, ty a glywas Mstr. Frodo dhe vos dhe-ves?’

‘Gwrug, syrr. Ha henn yw an skila y hwrug vy mera: a glywsys del hevel. My a assayas na’n gul, syrr, mes ev a dardhas mes ahanav: pur reudhys en vy.’

‘Nyns eus dewis, Sam,’ yn-medh Frodo yn trist. Ev re aswonnis distowgh, poenya diworth an Shayr a omvysksa dibarthow paynekka es leverel ‘duw genes’ dhe’n es aswonnys a Bag End. Res yw dhymm mos. Mes’ – ev a viras stag orth Sam- ‘mar kerydh yn ow hever, ty a vynn gwitha henna yn-dann gel. A gonvedhydh? Mar ny’n wrelles, mar hwysttres keffrys ha ger a’n pyth a glywsys omma, yma govenek dhymm Gandalf dhe’th treylya yn kroenek ha lenwel an lowarth gans serf-gwels.’

Sam a goedhas dh’y dhewlin yn unn grena. ‘Sav yn-bann Sam!’ a leveris Gandalf. ‘My re dhismygis neppyth gwell es henna. Neppyth a wra taw dhe’th taves, ha’th kessydhya yn ewn orth dha woslowes. Ty a vydh mos dhe-ves gans Mester Frodo!’

‘My, syrr!’ a grias Sam, ow lamma yn-bann haval dhe gi gelwys rag kerdh. ‘My, mos ha gweles Elfow! Splann!’ ev a armas, ha nena ev a dardhas yn dagrow.