Lytherennegi Tolkien - Tolkien's Alphabets

Lytherennegi Tolkien

            Meur a dus a woer oberennow Tolkien dres y lyvrow ‘The Hobbit’ ha ‘Lord Of The Rings’. Le anedha a aswonn braster ha downder a’y ober. Tolkien o yethonydh skiansek kepar ha awen lyennek, hag ev a dhrehevas yethow kompleth rag an poblow a’y hwedhlow. Ev a wre awen dre hengovyow yethoniethek Latin, Sowsnek Koth ha Keltek rag gul keyndir yethoniethek dh’y oberennow a vo klywys avel hengov Predenek.

Agh ‘Elf’ a dhegemmeras brassa rann a’y attendyans. Yn y lyvrow, i o an ughella agh, hag yth esa an moyha nerth ha pystri dh’aga yeth, ha meur a sonyow Frynkek ha Latin dhedhi. Rag an yeth ma, ev a wrug lytherennek ynwedh. Y amkan o gul kevres a lytherennow gans furvow a dheskrif an sonyow y tiskwedhons.

            Sywyans a henna o avonsyans a nebes lytherennek gans elvennow a wrug dhedha gwiw rag skrifa gans po skubell po pluvenn, ha gravya yn men; ev a henwis an lytherennow ma ‘tengwar’.

            Tekter a tengwar Tolkien re vrosas meur a vrysyow, hag ow brys ow honan, ha’n dadhlow a-dhiwedhes a-dro dhe lytherennans a Gernewek re wrug nebes tybyansow ow honan yn plegya y ober dhe’n sonyow a Gernewek Kemmyn.

            Kepar ha’y lytherennans y honan, Tolkien a wre devnydhya runyow Almaynek, hag a veu devnydhys yn fen gans gonisogethow a-dreus Europa Gledh, hag aswonnys yn ta hwath y’n dydhyow ma. My re brofyas nebes devnydhyansow rag an re na ynwedh.

 

Furv-Lytherenn1

            Furv-lytherenn devnydhys rag lytherennans Tolkien y’n erthygel ma yw henwys ‘Tengwar Annatar’  hag gwirbryntys yw gans Johan Winge. Ev a yll bos treus-tennys2 rag devnydhyans personnek (mir orth y lyenn warlinnen rag manylyon).

            Yma y’n furv-lytherenn ma meur a verkyow diakritik kales aga devnydhyans gans rastell-boton ‘qwerty’. Nyns yw res aga devnydhya; an argerdh ma yw da lowr hebdha, mes lytherennans ‘tengwar’ yw devnydhys yn kynsa rag y semlant artweythek, ha my a dyb devnydhyans prederus anedha dhe wellhe y semlant lowr rag justifia aga bosva.

            An furv-lytherenn runek devnydhys omma yw onan y hwrug vy ow honan hag a yll bos kevys rydh dre wovynn.

            Dre wul henna, my re assayas gwitha tybyans dre-vras avonsya argerdh a yll bos devnydhys yn es gans gerdyghtyer. Dres an tybyans ma, res o dhe wul chanjyow na’ga bos res dre skrifa gans dorn. Yn leow may ma chanjyow a’n par ma res, my re brofyas fordhow arall dornskrifek.

 

Lytherennans Runek

            Pan wrug vy tybi yn kever lytherennans runek, my a erviras assaya devnydhya furvow a alsa bos kevrennys dhe’n sonyow y tiskwdhons i (haval orth an tengwar), kyns es furvow a syw kenvrennow sonek a hengovyow istorek. Rag gul henna, my a wrug studhya lytherennow runek diworth gonisogethow a-dreus Europa, rag may hyllis vy gul furvow hengovek hag y’n keth termyn gul furvow na’ga bos devnydhys kyns.        

 

Dyghtyans Dre-Vras

            Pan wrug vy dyghtya lytherennans tengwar, yth assayis vy gul dyffrans es y weles ynter sonyow bogalenn ha kessonenn. My a ervis gul devnydh a furvow gans garr verr rag diskwedhes sonyow bogalenn, ha garr hir rag sonyow kessonenn.

Yth assayis vy gul devnydh an keth tybyans dre vras gans an lytherennow runek, kyn na wra gnas an furvow plegya mar es dhe’n tybyans. My re assayas gul dyffrans ynter bogalenn ha kessonnen dre dhevnydh furv ‘pil’ ow kwaya yn-mes a unn linenn-sel, po war-dheghow po diworth an kres. Dyghtyans a furvow rag kessonennow re beu nebes moy war amkan, mes my a assayas gwitha dhe’n tybyans a wul devnydh a furv selvennek dhe benn a gevres a yll bos komplethes dell avonsya an kevres. Drefenn bos niver a furvow finwedhys yn keheveli dhe’n tengwar, my a wrug polisi ‘unn son – unn lytherenn’ ,ytho bogalennow hir, bogalennow dewblek, sonyow gans penn po ‘w’ po ‘y’ ha ‘wr’ dhe vos skrifys gans diw lytherenn.

An lytherennow yw dyghtys yn furv rastell (del. 1) haval orth dyghtyans Tolkien. An fordh ma a dhiskwedh yn kler bagasow a son ha’n fordh may dherivons i an eyl orth y gila.     

           

’H’ & ‘W’

            My a dhallathas gans sonyow a’n sempella dhe {1i} ha {2i}; ‘h’ yw namoy es hwyth, ‘w’ furv a’n dhiwweus.

Tengwar: Rag diskwedhes sempledh a ‘h’, my a wrug neppyth na wrug Tolkien. My a wrug devnydh a arr a ystynn a wartha hag a woeles an selinenn3 heb gwydenn vydh.

Rag diskwedhes stroth a fros-ayr gwrys gans ‘w’, my a dhevnydhyas an sempella hig (linenn verr kromm), dell hevel gwiw dhymm drefenn hig dhe gevrenna a dheghowbarth a’n lytherenn kyns ha’n son ‘w’ a dhiskwedh chanj dhe benn a’n son kyns.

            Nyns eus garr heb gwydenn y’n furv-lytherenn, mes yma furv ystynnys a’n hig devnydhys rag ‘w’  a yll bos devnydhys yn y le.

            Runek: Unnweyth arta, an tybyans a sempledh. My re dhevnydhyas an dew furv y dybav vy bos an sempella, ha dhedha furv a yll bos gwelys an dyffrans an eyl diworth hy ben.

 

Bogalennow A-Rag

            My re worras ‘a’, ‘e’, ‘y’ hag ‘i’ warbarth yn {1ii} dhe {1v}. I yw sonyow yw gwrys yn-rag y’n ganow, ha’n taves ow tos nessa dhe’n gorheras dell holyir an kevres war-tu ha’n deghow.

Tengwar: An lytherennow a ynkress aga homplethter war-tu ha’n deghow, ow talleth gans lytherenn a’n sempella ‘a’.

Runek: Dell yw a-wartha.           

 

Bogalennow A-Dhelergh

My re worras ‘o’ hag ‘u’ warbarth yn bogalennow a-dhelergh yn {2ii} dhe {2iii}. An dhiw ma yw gwrys pella war-dhelergh y’n ganow es ‘a’ dhe ‘i’.

Tengwar: Yma’n keth tybyans omma ha’n bogalennow a-rag: an taves a dheu nessa dhe’n gorheras tamm ha tamm war-tu ha’n deghow, diskwedhys dre gomplethter owth ynkressya a’n lytherenn.

            Runek: Ow hynsa tybyans a-dro dhe henna o ‘dastewynnya’ furvow devnydhys rag an bogalennow a-rag, gans linennow-byghan a-gledh. Byttegyns, devnydhyans hengovek a-brof linennow-byghan dhe’n dew tu a via gwiwwa, ytho, an ‘pil’ re wayas dhe le kresek.

 

Bogalennow ‘Hir’

            Y hworris vy an bogalennow hir ‘oe’, ‘ou’ hag ‘eu’ warbarth y’n keth dyghtyans ha’n vogalennow arall dhe {3ii} to {3iv}, gans gwayans war-rag an son tamm ha tamm war-tu ha’n deghow. Yth esa kaletter omma drefenn na vos lytherenn unnik a yll bos kompletheans a {3iii}. Gorthyp a’n gwella genev a via gul devnydh a lytherenn {3iii} kildennys, gans garr a-gledh rag diskwedhes ‘eu’, mes nyns eus lytherenn a’n par ma y’n furv-lytherenn. Rakhenna, rag gwitha an tybyans a kompletheans tamm ha tamm, y tewisis vy gul devnydh a diakritik gorrys yn-dann, ow kul kas anusadow omma. Mar pe henna skriffys dre dhorn kyns es gerdyghtyer, lytherenn kildennys a vo gwella.

 

Bogalennow Gans Penn ‘W’

            Dhe {4i} dhe {8i} my re dhyghtyas sonyow bogalenn gans penn ‘w’, diskwedhys dre geworrans a’n hig ‘w’ dhe benn y ‘lytherenn a dhoen’. An ganow a igor tamm ha tamm dhe pub son yn-nans dres an kevres a lytherenn, ha’n kynsa bogalenn yn pub son a dhalleth a-rag an ganow ha gwaya war-dhelergh. An lytherennow a semplehe ow kwaya yn-nans dres an kevres. My re dhyghtyas an lytherennow yn plommwedhek rag gwitha aga hevrenn gans an hig ‘w’ dhe {2i}.

 

Vowels / Diphthongs With ‘Y’ Termination

            Rag diskwedhes penn ‘y’ y’n sonyow ma, my re dhevnydhys hig arall, yma’n hig kevrennys dhe sel a’y lytherenn y’n prys ma. An lytherennow dhe {4iv} dhe {6iv} yw dyghtys yn plommwedhek. An ganow a igor ha’n son yw gwrys pella war-dhelergh ynno dell gwayir yn-nans dres an kevres. Unnweyth arta, an kevres yw gwrys yn plommwedhek rag gwitha an gevrenn gans an son ‘y’ dhe {1iv}. An hig me a ystynn nebes a-rag an lytherenn ha nyns yw henna perfeyth. Yma hig a ystynn yn-nans orth elin tynna y’n furv-lytherenn, mes ny allav vy gul dhe’n jynn-amontya y usya. Nyns yw henna kudynn gans dornskrif.

 

Kessonennow Gans Penn ‘W’

            Dhe {10i} dhe {14i}, my re worras kessonennow gans penn ‘w’. An re ma a dhevnydh hig berr ‘w’ y’n keth gis ha’n bogalennow. An lytherennow yw dyghtys yn plommwedhek arta rag gwitha an gevrenn gans  {2i} hag y’n kas ma, yma le a dhefens dhe dhinewi a’n ayr diworth an ganow dell avonsya an kevres yn nans. Brassa rann an lytherennow yw ‘italek’ drefenn an hig dhe junya gans y lytherenn yn fordh esya.

 

Diwweusek

            Lytherennow ‘diwweusek’ yw gwrys dre wayans a’n dhiwweus. An lytherennow ‘m’, ‘b’ ha ‘p’ yw dyghtys dhe {9ii} dhe {9iv}. ‘Tardhans’ (an nerth may ‘tardh’ an ayr diworth an ganow wosa y hedhi gans an dhiwweus)  a ynkress dres an kevres war tu ha’n dheghow ha koloven {iv} yw ‘heb lev’ (nyns yw son gwrys y’n vryansenn pan leverir an son).

Tengwar & Runek: Furvow a ynkress aga homplethter war tu ha’n dheghow.

 

 

 

Densek

            Sonyow ‘densek’ yw gwrys dre worra an taves po war po nebes a-dhelergh dhe’n dens. Sonyow ‘densek’ ‘n’, ‘d’ ha ‘t’ yw dyghtys dhe {10ii} dhe {10iv} y’n keth gis ha’n lytherennow diwweusek a-wartha.

Tengwar & Runek: Furvow a ynkress aga homplethter war tu ha’n dheghow.

 

Hedhow Velar

            Sonyow ‘velar’ yw gwrys dre worra an taves erbynn kil gorheras, ha sonyow yw deskrifys avel ‘hedh’ a dhevnydh po an dhiwweus po an taves rag hedhi fros a ayr. An hedhow velar ‘g’ ha ‘k’ yw dyghtys dhe {11iii} ha {11iv}. Drefenn bos ‘gans lev’ (son yw gwrys y’n vryansenn) , yma ‘g’ yn koloven {iii}, ‘k’ yw ‘heb lev’, ytho yma hi yn koloven {iv}.

Tengwar & Runek: Furvow a ynkress aga homplethter war tu ha’n dheghow.

 

Tythyek Velar

            Lytherennow hag yw ‘tythyek’ yw gwrys dre strotha fros a ayr. Sonyow ‘j’ ha ‘ch’ yw dyghtys dhe  {12iii} ha {12iv}, {12iii} gans lev ha {12iv} heb lev. 

Tengwar & Runek: Furvow a ynkress aga homplethter war tu ha’n dheghow.

 

Tythyek Heb Hedh

            Y’n kevres {10v} dhe {12v}, an sonyow yw an keth ha’n re yn koloven {iv}, mes nyns eus hedh dhedha.

Tengwar: Rag diskwedh henna, an furv yw an keth ha’n huni yn koloven {iv} mes gans marnas unn wydenn.

Runek: My re assas gwitha an tybyans a removya islinennow yn kehal orth koloven dhe’n gledh. Nyns o mar es gans an runow ha’n tengwar.

 

Taves-Densek

            Sonyow ‘taves-densek’ yw gwrys dre worra an weus a-woeles erbynn an dens a-wartha. An soyow taves-densek ‘v’ ha ‘f’ yw dyghtys dhe {13ii} ha {13iv}. ‘v’ yw ‘anhedhys’ ha gans lev, y’n keth gis (ha koloven) ha ‘m’ ha ‘n’, ha ‘f’ yw an keth son mes heb lev, rakhenna koloven {iv}. Tybyansow a furv-lytherenn yw an keth ha’n res a-wartha.

 

Tythyek-Densek

            An son ‘dh’ dhe {14ii} yw ‘gans lev’ y’n keth gis ha’n re arall yn koloven {ii}, ‘th’ yw heb lev ha rakhenna koloven {iv}. Tybyansow a furv-lytherenn yw an keth ha’n res a-wartha.

 

Lytherennow Anusadow

            Tengwar: An lytherennow dhe {15ii} ha {15iii} a dhiskwedh sonyow yw henwys ‘glides’ yn sowsnek a veu dyghtys avel sonyow ha lytherennow anusadow ha dibarow gans Tolkien ha my re wrys an keth. An nessa lytherenn tengwar dhe {15iii} a dhiskwedh furv anusadow a ‘r’ dewblekhas. Yn usadow, dewblekheans a via gwrys dre worra merk ‘diakritic’ yn-dann dhe’n lytherenn. An lytherenn devnydhys dhe {15i} rag an son ‘wr’ yw anusadow ha my re’n devnydhyas drefenn an son dhe vos devnydhys lieskweyth.

            Runek: Nyns yw an lytherennow devnydhys omma mar anusadow aga furv ha’n lytherennow tengwar kehaval, mes my re assayas devnydhya furvow hag yw dihaval lowr diworth an re arall rag bos aswonnys yn es.

 

Notennow A-Dro Dh’aga Devnydhya

            Tybi yn-kever dyghtyans a’n lytherennow ma yw an rann es, aga devnydhya gans rastell-boton ‘qwerty’ yw anniekka ha skwithussa. An rastell dhe {del. 2} a dhiskwedh an tengwar dyghtys yn gis lytherennegek, an lytherennow yn korblys a dheghowbarth a dhiskwedh an le may hyllir y gavoes dhe rastell-boton. Dres aga devnydhya, my re gavas nebes dyffransow a’ga le; yma nebes a’n lytherennow yn leow dihaval war rastell-boton ow jynn-amontya desk es ow jynn-amontya barlenn, drefenn bos lies boton yn le dyffrans. Mar pe hwans dhis y assaya, ty a kaffo dyffransow arall

            An lytherennow runek yw furv-lytherenn ow honan, rakhenna my re dyghtyas an lytherennow y’ga leow dell vydh usys war an rastell-boton, marnas an runyow a dhiskwedh sonyow skrifys dre dhevnydhya diw lytherenn dell vydh usys. An re ma y hworris vy dell hevel gwiwwa dhymm.

            A-dro dhe verkyans-linenn4, my re sywyas hembronkyans Tolkien. Rag hedh my re dhevnydhyas hedh-dewblek5 gans spas kyns ha wosa. Rag powes6 my re dhevnydhyas hedh settys orth hirder-kres gans spas kyns ha wosa. Rag strik my re dhvnydhyas hedh settys orth an keth hirder heb spas po kyns po wosa. Res yw devnydhya furv-lytherenn arall rag merkyow-linenn arall. Nyns eus penn-lytherennow7 ha res yw devnydhya merk diakritik rag diskwedhes henwyn. Nyns yw res devnydhya penn-lytherenn dhe dhalleth linenn.

            Delinyans 3 a diskwedh devnydhyans merkyow diakritik profys, ha’n botonyow a’ga wul (gorrys a-gledhbarth). Lytherennow a vleyn yw gorrys a-wartha dh’aga lyther ha lytherennow a syw yw gorrys a-woeles. Ny wra an resell gwaya y’n fordh dell vydh usys. Pan vo gwrys diakritik, an resell a with y’n keth le, ow korra an merk a-gledhbarth, po yn-dann po a-ugh an lytherenn a vleyn. Henn yw es lowr – bys pan vo res dhis dilea po lytherenn po diakritik. Dhe’n termyn na, bydh war a’n le may hworrydh an resell!

            Dre dhevnydhya an furvow-lytherenn ma gans Microsoft Word, my re dhyskas bos res treylya yn farow an argerdh a chekk lytherennans. Mar fyllir gul yndella, an sywyans yw delatyansow dhe ober hag o skwithus lowr seulabrys, ynwedh gwask, annians, ha martesen freudh gwrys erbynn dha jynn-amontya. ‘Word’ a vynn gul ‘ewnheans’ na yllydh treylya yn farow; yn kaswo a’n par ma, an gweythres ‘Edit’  a yll bos devnydhys rag kildenna an chanj, ha mar na sewennydh dre henna; skrif dha ger yn furv-lytherenn arall ha chanj an furv-lytherenn dhe ‘Tengwar’.                                               

            Wor’tiwedh, delinyans 4 yw diskwedhyans a’n pyth a yll bos gwrys. An fenten yw treylans a gan verr diworth ‘Lord Of The Rings’ Tolkien. Yma’n kynsa rann yn furv ‘hir’, ow kul marnas an diakritek a dhewblekhe. An nessa rann a dhevnydh diakritikow oll; an tekst a dhevnydh le a spas, mes ynwedh henn a dhiskwedh devnydhyans a diakritik a yll gul dhe’n skrif semlant ‘ankempen’. An tressa rann yw an keth arta, ow kul diakritikow hag yn furv ‘italek’. An peswara rann a dhevnydh runyow.

            Dhe’n kynsa redyans, kales yw gweles an fordh dhe aswonn an lytherennow an eyl diworth hy ben, drefenn bos oll oll anedha mar haval. Mes yma marth genev aga bos es dhe redya wosa termyn-verr. Ny allav vy leverel marnas; assay aga devnydhya dha honan!  

 

Delinyansow

An delinyansow a syw a dhiskwedh an lytherennow tengwar ha runek, aga le war rastell-boton ha merkyow diakritik. I a vydh igeri yn Word.

File 1 (597kb)